علی امینی ، نخست وزیر و رجل سیاسی سالهای ۱۳۴۰ ، مردی که بسیاری او را به آمریکا منصوب میکردند و حتی خود شاه هم همیشه این گله را عنوان میکرد که امینی را آمریکایی ها به او تحمیل کردند ، یکی از مردانی بود که در شرایط بسیار دشوار اقتصادی سکان نخست وزیری را به دست گرفت ولی با وجود حمایت اولیه جامعه آنروز راه به جایی نبرد و خیلی زود از صحنه کنار رفت .
با وجود اینکه علی امینی بعد از خروج از ایران تا سال ۱۳۷۱ در قید حیات بود ولی در هیچ یک از این سالها تصمیمی برای دست به قلم بردن و نوشتن خاطراتش انجام نداد ، گرچه یادداشتهایی در کیهان لندن نوشت که بعدها تحت عنوان کتاب " خاطرات علی امینی " به کوشش یعقوب توکلی توسط دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در ایران چاپ شد .
همچنین در همان اوایل انقلاب ( سال ۱۳۶۰ )طرح تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد ( به کوشش حبیب لاجوردی ) گفتگویی را با علی امینی انجام داد که سال ۷۴ در آمریکا و سال ۷۶ در ایران چاپ شد ( که من آن را ندیده ام ) .
ایرج امینی ، پسر علی امینی سالها پس از مرگ علی امینی ، تصمیم میگیرد با دست نوشته هایی که از علی امینی پیدا کرده است ، زندگی نامه ای در مورد پدرش بنویسد که تحت عنوان " بر بال بحران ، زندگی سیاسی علی امینی " . در راه این کتاب از منابع موجود در آرشیوهای آمریکا ، بنیاد کندی ( رییس جمهور همدوره امینی ) ، آرشیوهای آمریکا و همچنین ایران استفاده های زیادی شده که به مستند تر شدن اثر کمک شایانی کرده است .
کتاب ابتدا توضیحاتی در مورد دکتر امینی ، خاندان امینی ، کودکی و تحصیلات ( دکترای اقتصاد و حقوق از فرانسه ) ، دوران وزارت ، اصلاحات اراضی ، دوران نخست وزیری و کناره گیری از آن که با بی مهری شاه از صحنه سیاست دوری میگزیند و سرانجام مشاور محمد رضا شاه در سال آخر حکومت شاه .
کتاب به شدت مستند است و کمتر به اقوال و گفت و شنودهای بی پایه و شایعات متکی است . اما این به نظرم کمی باعث دوری از رسالت زندگی نامه نویسی شده است ، کتاب تا حد زیادی به بررسی تاریخ معاصر علی امینی می پردازد تا زندگی واقعی علی امینی . گرچه به نظرم همانطور که در مقدمه کتاب آمده ایرج امینی ( نگارنده کتاب ) اصل بی طرفی را رعایت کرده است .
مسئله انتصاب امینی به آمریکاییها از نکاتی است که در کتاب مفصلا به آن پرداخته شده و چنان که در کتاب آمده پایه و اساس چندانی ندارد .
یک نکته جالب کتاب ، سال ۵۷ و زمانی است که شاه دوباره به اصل " مشاوره " ایمان پیدا میکند و گرچه خیلی دیر شده کسانی را که روزی دشمن خودش میپنداشته به مشاوره برمیگزیندکه البته جریان تند انقلاب فرصت جبران را از شاه میگیرد. ( در این قسمت ایرج امینی از دست نوشته های روزانه علی امینی استفاده میکند که در ماههای آخر حکومت شاه نوشته شده است ) .
نکته قابل توجه دیگر که البته در مورد زندگی سیاسی بسیاری از دولتمردان و دست اندرکارن حکومت پهلوی بعد از انقلاب در خارج از ایران نمود پیدا می کند ، عدم انجام هیچ گونه فعالیت یاسی است که برای کسانی که سالها در راس امور بوده اند ، به نظرم کمی دور از انتظار است . علی امینی مابین سال ۵۷ که از ایران خارج میشود تا سال ۷۱ که فوت میکند ، عملا هیچ فعالیت سیاسی و حتی غیر سیاسی خاصی به نفع ایران انجام نمیدهد و سهم این سالها از خاطرات ۵۸۸ صفحه ای علی امینی تنها دو صفحه است !
این مسئله همیشه مرا به تعجب وا میداشته و تقریبا در مورد تمام ارکان سیاسی پهلوی صدق میکند ، عموم این افراد زمانی که سال ۵۷ از ایران خارج شده اند ، دیگر رویی به فعالیت های سیاسی نشان نداده اند و درگیر نوعی زندگی روزمره شده اند . شاید با توجه به روی کار آمدن دموکراسی در ایران و از بین رفتن احتمال روی کار آمدن هرگونه حکومت پادشاهی (که دیگر افکار مردم ایران آن را قبول نخواهد کرد ) این افراد که وابستگی به سلطنت داشته اند را دچار نوعی سر در گمی میکند که دقیقا برای چه چیز باید مباره کنند ؟ نکته ای که ایرج امینی هم به آن اشاره میکند .
در آخر باید به عکسهایی اشاره کرد که در کتاب چاب شده و با توجه به اینکه نگارنده به عکسهای خانواده امینی دسترسی داشته ، قابل توجه است .
بر بال بحران ، زندگی سیایسی علی امینی
نوشته ایرج امینی ، تهران نشر ماهی ، چاپ دوم اردیبهشت ۱۳۸۸ ، قیمت ۱۵۰۰۰ تومان.
نشر ماهی : تهران ، خ انقلاب ، روبروی سینما سپیده ، شماره ۱۲۹۸ ، واحد چهارم ، تلفن ۶۶۹۵۱۸۸۰
پ.ن : اولین بار نوشته ای در مورد این کتاب را در روزنامه سرمایه دیدم که نام نویسنده اش را به خاطر نسپردم . در ضمن شمارگان این کتاب عدد قابل توجه ۲۰۰۰ نسخه است که نشان دهنده وضعیت اسف بار مطالعه در کشور است.
پ.ن ۲ : تصویر از سایت کتابخانه تخصصی ایران و اسلام .